"ਪਾਣਿਨੀ" ਦੇ ਰੀਵਿਜ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ

{{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}} {{ਅੰਦਾਜ਼}} ਅਤੇ ਇੰਟਰ-ਵਿਕੀ
(ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਧਾਈ - ਅਜੇ ਹੋਰ ਲੋੜ)
({{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}} {{ਅੰਦਾਜ਼}} ਅਤੇ ਇੰਟਰ-ਵਿਕੀ)
{{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}}
{{ਅੰਦਾਜ਼}}
 
ਪਾਣਿਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਲਾਤੁਰ ਨਾਮਕ ਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਜਿੱਥੇ ਕਾਬਲ ਨਦੀ [[ਸਿੱਧੂ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੈ ਉਸ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਕੁਛ ਮੀਲ ਦੂਰ ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੀ । ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਲਹੁਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਆਪਣੇ ਜਨਮਸਥਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣਿਨੀ ਸ਼ਾਲਾਤੁਰੀਏ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ । ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਚੀਨੀ ਪਾਂਧੀ ਯੁਵਾਂਚਵਾਙ ( 7ਵੀਂ ਸ਼ਦੀ ) ਉੱਤਰ - ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਲਾਤੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ । ਪਾਣਿਨੀ ਦੇ [[ਗੁਰੂ]] ਦਾ ਨਾਮ ਉਪਵਰਸ਼ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪਣਿਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਾਕਸ਼ੀ ਸੀ । ਪਾਣਿਨੀ ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਵਿਆਕਰਣਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ । ਪਾਣਿਨੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਨੇਕ ਆਚਾਰੀਆ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਪਾਣਿਨੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਣਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਪਾਣਿਨੀ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਵੈਦਿਕ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ, ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਬਾਹਮਣ , ਆਰੰਣਿਇਕ , ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਦਿ ਦਾ ਜੋ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਉਸ ਵਾਙਮਏ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦਸਾਮਗਰੀ ਲਈ ਜਿਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਦੂਜੇ ਨਿਰੁਕਤ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਜੋ ਸਾਮਗਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੀ ਉਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ । ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਵਿੱਚ ਹੈ , ਵਰਗਾ ਸ਼ਾਕਟਾਯਨ , ਸ਼ਾਕਲਯ , ਭਾਰਦਵਾਜ , ਗਾਗਰਿਆ , ਸੇਨਕ , ਆਪਿਸ਼ਲਿ , ਗਾਲਬ ਅਤੇ ਸਫੋਟਾਇਨ ਆਦਿ ਆਚਾਰਿਆੋਂ ਦੇ ਮਤਾਂ ਦੇ ਚਰਚੇ ਵਲੋਂ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸ਼ਾਕਟਾਯਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਪਾਣਿਨੀ ਵਲੋਂ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਆਕਰਨਕਾਰ ਸਨ , ਵਰਗਾ ਨਿਰੁਕਤਕਾਰ ਯਾਸਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ । ਸ਼ਾਕਟਾਯਨ ਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਸੰਗਿਆ ਸ਼ਬਦ ਧਾਤਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ । ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਇਸ ਮਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਗਰਹ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕ ਦੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਤੁ ਪ੍ਰਤਿਅਏ ਦੀ ਫੜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ । ਤੀਜੀ ਸਭਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗੱਲ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਇਹ ਦੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪ ਲੋਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖੋਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਘੁੰਮਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਹੁਮੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਛਾਨਾ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸਹਸਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ । ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਈ ਸੂਚੀਆਂ ਬਣਾਈ । ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਧਾਤੁ ਪਾਠ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਨੂੰ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਵਲੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ । ਉਸ ਵਿੱਚ 1943ਧਾਤੁਵਾਂਹਨ । ਧਾਤੁਪਾਠ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਧਾਤੁਵਾਂਹੈ - 1 . ਜੋ ਪਾਣਿਨੀ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਉਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਉਹ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਮਿਲੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਆਚਾਰਿਆ ਸਨ । ਕਿਸ ਆਚਾਰਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪੜਾਅ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੜਨੇਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿਸ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੰਦ ਜਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਕੀ ਨਾਮ ਸਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਅੰਤ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਤਿਅਏ ਲਗਾਕੇ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਆਚਾਰਿਆ ਤੀੱਤੀਰਿ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੜਾਅ ਤੈੱਤਰੀਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਜਾਂ ਸੰਹਿਤਾ ਵੀ ਤੈਰਿਯ ਕਹਲਾਉਂਦੀ ਸੀ । ਪਾਣਿਨੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸੂਚੀ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਮੂਲ ਸੱਤ ਗੋਤਰ ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ । ਪਾਣਿਨੀ ਦੇ ਕਾਲ ਤੱਕ ਆਉਂਦੇ ਆਉਂਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ । ਗੋਤਾਂ ਦੀ ਕਈ ਸੂਚੀਆਂ ਸ਼ਰੌਤ ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ । ਜਿਵੇਂ ਬੋਧਾਇਨ ਸ਼ਰੌਤ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਜਿਨੂੰ ਮਹਾਪ੍ਰਵਰ ਕਾਂਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਪਰ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਦੋਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਜਾਂ ਕੁਟੁੰਬ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਰਸ਼ ਗੋਤਰ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਗੋਤਰ ਦੋਨੋਂ ਸਨ । ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਨਾਮ ਜਾਂ ਅੱਲੋਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਤਰਾਵਇਵ ਕਿਹਾ ਹਨ । ਇੱਕ ਗੋਤਰ ਜਾਂ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦਾਦਾ , ਬੂੜੇ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ( ਸਪਿੰਡ ਬੁੱਢਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਤਾ , ਪੁੱਤ , ਪੋਤਾ ) ਆਦਿ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ , ਇਸਦਾ ਬਿਉਰੋ ਵਾਰ ਚਰਚਾ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਵੀਹਾਂ ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਪਾਣਿਨੀ ਦੇ ਗਣਪਾਠ ਨਾਮਕ ਬਾਕੀ ਗਰੰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ । ਪਾਣਿਨੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਸੂਚੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੀ । ਪਾਣਿਨੀ ਦਾ ਜੰਮਸਥਾਨ ਜਵਾਬ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੀ , ਜਿਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਸੀ ਗਾਂਧਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਯੂਨਾਨੀ ਭੂਗੋਲ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਬ ਪੱਛਮ ਅਰਥਾਤ ਗਾਂਧਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ 500 ਅਜਿਹੇ ਗਰਾਮ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਸ ਸਹਸਰ ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਸੀ । ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 500 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਸਬੰਧੀ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀਆਂ ਬਣੀ ਹੈ । ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਟੇਢਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ , ਪਰ ਜੇਕਰ ਬਹੁਤ ਥਕੇਵਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੁਨੇਤ ਅਤੇ ਸਿਰਸਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਸੁਨੇਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਰੀਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਾਤੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਜਿਥੋਂ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਆਏ ਸਨ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਅਭਿਜਨ ( ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਉਪਨਾਮ ਬਣਦੇ ਸਨ ਉਹ ਪੁਰਖ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਨਾਮ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਗ ਸਨ ।
 
[[Category:ਗਨਧਾਰਾ]]
[[Category:ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]
 
[[bn:পাণিনি]]
 
[[ca:Pànini]]
[[cs:Pánini]]
[[da:Panini]]
[[de:Panini (Grammatiker)]]
[[en:Pāṇini]]
[[es:Panini (gramático)]]
[[eo:Panini]]
[[ext:Pānini]]
[[fa:پانینی]]
[[fr:Pāṇini]]
[[gl:Pāṇini - पाणिनि]]
[[hi:पाणिनि]]
[[id:Pāṇini]]
[[ia:Pāṇini]]
[[it:Pāṇini]]
[[jv:Pāṇini]]
[[lt:Paninis]]
[[ml:പാണിനി]]
[[nl:Pāṇini]]
[[ne:पाणिनि]]
[[new:पाणिनि]]
[[ja:パーニニ]]
[[no:Pāṇini]]
[[nn:Panini]]
[[pnb:پانینی]]
[[pl:Panini (gramatyk)]]
[[pt:Pānini]]
[[ro:Pāṇini]]
[[ru:Панини]]
[[sa:पाणिनिः]]
[[sh:Pāṇini]]
[[fi:Pāṇini]]
[[sv:Panini (vetenskapsman)]]
[[ta:பாணினி]]
[[te:పాణిని]]
[[th:ปาณินิ]]
[[uk:Паніні]]
[[ur:پانینی]]
[[zh:波你尼]]