ਬਾਤੂ ਖ਼ਾਨ (/ˈbɑːt ˈkɑːn//ˈbɑːt ˈkɑːn/; ਮੰਗੋਲੀਆਈ: Бат хаан, Bat haan, ਤਤਰ ਸਿਰੀਲਿਕ: Бату хан, ਲਾਤੀਨੀ: Batu xan, ਅਰਬੀ: باتو خان باتو خان, ਚਾਈਨੀਜ਼:ਚੀਨੀ: 拔都 Bá dū, ਰੂਸੀ: хан Баты́й, khan Baty,ਗਰੀਕ: ਯੂਨਾਨੀ: Μπατού; c. 1207–1255), ਨੂੰ ਸੈਨ ਖ਼ਾਨ (ਮੰਗੋਲੀਆਈ: Good Khan ਚੰਗਾ ਖ਼ਾਨ, Сайн хаан, Sayn hân) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਾਰ ਬਾਤੂ[1] ਮੰਗੋਲ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੰਪਰਦਾਇ(ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ) ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਬਾਤੂ ਜੋਚੀ ਦਾ ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੂਬਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਕਿ ਰੁਸ, ਵੋਲਗਾ ਬੁਲਗੈਰੀਆ, ਕਮਾਨੀਆ ਅਤੇ ਕਾਕੇਸਸ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ 250 ਸਾਲਾਂ ਤੀਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ। '''ਬਾਤੂ''' ਜਾਂ '''ਬਾਤ''' ਦਾ ਮੰਗੋਲੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਕਠੋਰ, ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਸਥਾਈ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਤੂ ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਦਰਯੋਗ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਗ਼ਾ (ਵੱਡਾ ਭਾਈ) ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਬਾਤੂ ਮਿਨੇਨ
ਖ਼ਾਨ
ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ

Цар Батий на престолі.jpg
ਬਾਤੂ ਖ਼ਾਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ
ਖ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦਲ
ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ 1227–1255
ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ 1224/1225 or 1227
ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੋਚੀ
ਵਾਰਸ ਸਰਤਕ
ਔਲਾਦ ਚਾਈਨਾ ਦਾ ਸਿਨਹੋਤਾ
ਪੂਰਾ ਨਾਂ
ਬਾਤੂ ਮਿਨੇਨ
ਪਿਤਾ ਜੋਚੀ
ਮਾਂ ਉਜੀਰਾਟ ਦੀ ਉਖਾ ਉਜਿਨ
ਜਨਮ 1207 (1207)
ਮੰਗੋਲੀਆ
ਮੌਤ 1255 (ਉਮਰ 47–48)
ਸਰਾਇ ਬਾਤੂ
ਦਫ਼ਨ 1255 in Khaganate
Mongolia
ਧਰਮ ਤੇਂਗ੍ਰੀ

ਬਾਤੂ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਸੋਧੋ

ਜੋਚੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਜੋਚੀ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਵੱਡੇ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬਾਤੂ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੰਪਰਦਾ(ਜਿਸਨੂੰ ਜੋਚੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਖ਼ਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੋਚੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁੰਡਾ ਉਰਦਾ ਖ਼ਾਨ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਤੂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਹੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਤੈਮੂਜ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ 1227 ਵਿੱਚ ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਜੋਚੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ 4,000 ਮੰਗੋਲ ਆਦਮੀ ਛੱਡਕੇ ਗਿਆ। ਜੋਚੀਆਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਾਤੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਈ ਉਰਦਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। ਉਰਦਾ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੋਲਗਾ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਬਲਖਾਸ਼ ਝੀਲ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਰਾਜ ਸਾਂਭਿਆ, ਜਦਕਿ ਬਾਤੂ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਵੋਲਗਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸਾਂਭਿਆ।

1229 ਵਿੱਚ ਉਗਦੇਈ ਨੇ ਕੁਖਦੇਈ ਅਤੇ ਸੁਨਦੇਈ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਉਰਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪਲਟਨਾ ਭੇਜੀਆਂ। ਅਬੁਲਗਾਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਤੂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਦੇ ਜਿਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਖਿਲਾਫ਼ ਉਗਦੇਈ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਦਕਿ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਨੇ ਬਸ਼ਕਿਰਾਂ, ਕਮਨ, ਬੁਲਾਗਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਲਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੰਗੋਲਾਂ ਨੇ ਜਰਚੇਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਸ਼ਕਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। 1230 ਵਿੱਚ ਉਗੇਦਾਈ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਕਸ਼ੀ, ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਕੇ ਬਾਤੂ ਅਤੇ ਜੋਚੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਖੁਰਾਸਾਨਾਂ (ਪਰਸ਼ੀਅਨ) ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰਫਖਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।[2]

ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤਸੋਧੋ

ਬਾਤੂ ਖ਼ਾਨ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਫੁੱਟ ਸੱਤ ਇੰਚ ਲੰਬਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ।

  • ਸਰਤਕ਼, ਖ਼ਾਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ 1255-1256 ਦਾ ਰਾਜਾ 
  • ਤੋਕ਼ੋਕ਼ਾਨ[3]
  • ਅੰਡੇਵਾਨ
  • ਉਲਾਗਚੀ – ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਸਰਤਕ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜੁ ਲਾਏ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੋਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਤੂ ਦੀ ਮਾਂ ਉਖਾ ਉਜਿਨ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਉਜੀਰਾਟ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਸੀ।[4] ਜਦਕੀ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ ਬੋਰਾਕਚਿਨ ਅਲਚੀ ਤਾਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਬਾਤੂ ਤੇ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਰਤਕ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬਾਤੂ ਦੇ ਭਾਈ ਬੇੇਰਕੇ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਬੇਰਕਾ ਮੰਗੋਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਰੱਖਣ ਵੱਲ ਝੁਕਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਸੀ। ਹੁਲਾਗੂ ਖ਼ਾਨ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਕਰਕੇ ਬੇਰਕੇ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਂਕੇ ਜਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬੇਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਯੂਰੋਪ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚੰਗੀ ਸੀ ਕਿ ਬੇਰਕੇ ਬਾਤੂ ਵਾਂਗ ਯੂਰੋ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬੇਲਾ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਗੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਰਿਲਡੇਅ ਨੂੰ ਲਿਥੁਆਨਿਆ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। 

ਕਿਪਚਕ ਖਾਂਤੇ ਨੂੰ ਰੂਸ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਛ ਲੋਕ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਖਾਨ ਦੇ ਤੰਬੂਆਂ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਹੋਣਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। (ਹੋਰਦੇ) ਭਾਵ ਸੰਪਰਦਾ ਜਾਂ ਦਲ ਮੰਗੋਲ ਸ਼ਬਦ ਉਰਦਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਜਾਂ ਦਲ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਯੂਆਨ ਵੰਸ਼ ਚੀਨ ਤੋਂ ਮੰਗੋਲ ਵੱਲ ਬਰਖਾਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।,

ਹਵਾਲੇਸੋਧੋ

  1. Jack Weatherford Genghis Khan, p.150
  2. Thomas T. Allsen Culture and Conquest in Mongol Eurasia, p.45
  3. David Morgan, The Mongols, p. 224.
  4. Rashid al-Din Universal History, Jochids' tale