ਇੱਕ ਡਰੱਗ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ (ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ), ਜੋ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਪੈਂਚ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੀਭ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਸਰੀਰਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਸਕੇ।[2][3]

ਕੈਫੀਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਾਈਕੋਐਕਟਿਵ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। 90% ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਬਾਲਗ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
[1]
ਅਨਕੋਟਿਡ ਐਸਪੀਰੀਨ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ 90% ਐਸੀਟਲਸਾਲਾਸਾਲਕ ਐਸਿਡ, ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਐਸਪੀਰਨ ਇੱਕ ਫਾਰਮਾ ਦਵਾਈ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅਕਸਰ ਦਰਦ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਸੋਜ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਵਾਈ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨਸ਼ਾ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਬਣਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਖੁਰਾਕ ਸਾਮੱਗਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ, ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਣੂ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।[4] ਇੱਕ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਸਨੂੰ ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ, ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ, ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਵੀ ਜੈਵਿਕ ਸੰਮਲੇਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ।[5] ਦਵਾਈਆਂ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਅਵਧੀ ਵਾਸਤੇ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[6]

ਫਾਰਮੇਟਿਕਲ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਰਸਾਇਣਕ ਢਾਂਚਿਆਂ, ਇਕੋ ਕਿਰਿਆ (ਇੱਕੋ ਹੀ ਜੈਵਿਕ ਟੀਚਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ), ਇੱਕ ਸਬੰਧਿਤ ਢੰਗ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[7][8] ਐਨਾਟੋਮਿਕਲ ਥੈਰੇਪੂਟਿਕ ਕੈਮੀਕਲ ਐਂਟੀਮੈੱਕਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ (ਐਟੀ ਸੀ), ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਡਰੱਗ ਵਰਗੀਕਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ATC ਕੋਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਲਫਾਨੰਮੇਰਿਕ ਕੋਡ ਹੈ ਜੋ ਏਟੀਸੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਵਰਗੀਕਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਇਓਫਾਸਕੈਟਿਕਸ ਵਰਗੀਕਰਣ ਸਿਸਟਮ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਜਾਂ ਸਮਾਈ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।[9]

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦਵਾਈਆਂ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੇਂਦਰੀ ਨਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਧਾਰਣਾ, ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ।[10] ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਅਲਕੋਹਲ, ਇੱਕ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨਲ (ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਉਤਪੱਤੀ), ਅਤੇ ਸੁਕੰਕਵਾਨ ਨਿਕੋਟੀਨ ਅਤੇ ਕੈਫ਼ੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਨੰਦ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[11][12] ਹੋਰ ਮਨੋਰੰਜਕ ਡਰੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਲੁਲਿਸੋਨਜੈਨਸ, ਓਪੀਅਟ ਅਤੇ ਐਮਫੈਟਾਮਿਨਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਆਦਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਮੰਦੇ ਅਸਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਮਨੋਰੰਜਕ ਨਸ਼ੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਝੌਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਰੀਕੋਟਿਕ ਡ੍ਰੱਗਜ਼ 'ਤੇ ਸਿੰਗਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।[13][14]

ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਵਪਾਰ

ਸੋਧੋ

ਮਹਿੰਗੀ ਹੋਈ ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ, ਤਸਕਰਾਂ, ਗੈਂਗਸਟਰਾਂ, ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਬਲ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ।[15]

ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਆਦਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਸੋਧੋ

ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਹੋਰ ਕਈ ਦੂਸਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲੋਕ ਨਸ਼ੇ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਮਕਸਦ ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਮਿਸਾਲ ਕਰਕੇ ਵੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਤ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[16]

ਸੇਹਤ ਤੇ ਅਸਰ

ਸੋਧੋ

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸੇਹਤ ਤੇ ਮਾਰੂ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[17]

ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟ

ਸੋਧੋ

ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਉਲਟ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਜਾਨਲੇਵਾ ਵੀ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[18]

ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ

ਸੋਧੋ

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫਤਰਾਂ ਹਨ ਜੋ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਨਾਰਕੋਟਿਕ ਡਰੱਗਜ਼' ਤੇ ਸਿੰਗਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ ਹੈ ਜੋ 1961 ਵਿਚ ਲਿਆਈ ਗਈ ਸੀ। 1971 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੰਧੀ ਜੋ ਕਿ ਨਵੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਾਈਡੇਲਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਲਿਆਉਣੀ ਸੀ।

ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਸਾਲਵੀਆ ਡਿਵੀਨੌਰੀਅਮ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਫੂਡ ਐਂਡ ਡਰੱਗ ਐਡਮਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਐਫ ਡੀ ਏ) ਇੱਕ ਫੈਡਰਲ ਏਜੰਸੀ ਹੈ ਜੋ ਖਾਣੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਤੰਬਾਕੂ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਖੁਰਾਕ ਪੂਰਕ, ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਓਵਰ-ਦੀ-ਕਾਊਂਟਰ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਵੈਕਸੀਨਾਂ, ਬਾਇਓ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲਜ਼ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਜਨ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਖੂਨ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਮੈਡੀਕਲ ਉਪਕਰਣ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਐਮਿਸ਼ਨਿੰਗ ਡਿਵਾਈਸ, ਕਾਰਬੋਪਿਕਸ, ਜਾਨਵਰ ਭੋਜਨ[19] ਅਤੇ ਵੈਟਰਨਰੀ ਡਰੱਗਜ਼।

ਹਵਾਲੇ

ਸੋਧੋ
  1. Richard Lovett (24 September 2005). "Coffee: The demon drink?". Archived from the original on 11 April 2014. Retrieved 2014-05-01. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (help)
  2. "Drug". v 1.1. Random House. 20 September 2007 https://web.archive.org/web/20070914072701/http://dictionary.reference.com/browse/drug. Archived from the original on 14 September 2007 – via Dictionary.com. {{cite encyclopedia}}: |work= ignored (help); Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (help)
  3. "Drug Definition". Stedman's Medical Dictionary. Archived from the original on 2014-05-02. Retrieved 2014-05-01 – via Drugs.com. {{cite web}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (help)
  4. H.P., Rang; M.M, Dale; J.M., Ritter; R.J., Flower; G., Henderson (2011). "What is Pharmacology". Rang & Dale's pharmacology (7th ed. ed.). Edinburgh: Churchill Livingstone. p. 1. ISBN 0702034711. a drug can be defined as a chemical substance of known structure, other than a nutrient of an essential dietary ingredient, which, when administered to a living organism, produces a biological effect {{cite book}}: |edition= has extra text (help) CS1 maint: Extra text (link)
  5. "Discovery and resupply of pharmacologically active plant-derived natural products: A review". Biotechnol Adv. 33 (8): 1582–614. December 2015. doi:10.1016/j.biotechadv.2015.08.001. PMC 4748402. PMID 26281720.
  6. "Drug". The American Heritage Science Dictionary. Houghton Mifflin Company. Archived from the original on 14 September 2007. Retrieved 20 September 2007 – via dictionary.com. {{cite encyclopedia}}: Unknown parameter |deadurl= ignored (|url-status= suggested) (help)
  7. "Comparing drug classification systems". AMIA Annual Symposium Proceedings: 1039. 6 November 2008. PMID 18999016.
  8. World Health Organization (2003). Introduction to drug utilization research (PDF). Geneva: World Health Organization. p. 33. ISBN 924156234X. Archived from the original (PDF) on 2016-01-22. {{cite book}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help)
  9. Bergström, CA; Andersson, SB; Fagerberg, JH; Ragnarsson, G; Lindahl, A (16 June 2014). "Is the full potential of the biopharmaceutics classification system reached?". European Journal of Pharmaceutical Sciences. 57: 224–31. doi:10.1016/j.ejps.2013.09.010. PMID 24075971.
  10. "Archived copy". Archived from the original on 2015-03-28. Retrieved 2015-03-16. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help)CS1 maint: archived copy as title (link)
  11. Crocq MA (June 2003). "Alcohol, nicotine, caffeine, and mental disorders". Dialogues Clin Neurosci. 5 (2): 175–185. PMC 3181622. PMID 22033899.
  12. "Recreational Drug". The Free Dictionary. Retrieved 16 March 2015.
  13. Fox, Thomas Peter; Oliver, Govind; Ellis, Sophie Marie (2013). "The Destructive Capacity of Drug Abuse: An Overview Exploring the Harmful Potential of Drug Abuse Both to the Individual and to Society". ISRN Addiction. 2013: 1–6. doi:10.1155/2013/450348. Archived from the original on 11 September 2015. Retrieved 15 April 2015. {{cite journal}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help)CS1 maint: unflagged free DOI (link)
  14. "MHRA Side Effects of Medicines." Archived 2014-05-02 at the Wayback Machine. MHRA Side Effects of Medicines,
  15. ਮੋਹਨ ਸ਼ਰਮਾ. [ਮਹਿੰਗੀ ਹੋਈ ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ, ਤਸਕਰਾਂ, ਗੈਂਗਸਟਰਾਂ, ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਬਲ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ। "ਸੱਤਾ ਦੇ ਪਾਵੇ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮੱਕੜਜਾਲ"]. ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ. {{cite news}}: Check |url= value (help); Cite has empty unknown parameter: |dead-url= (help)
  16. "ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ​—ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤੋਂ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ?". ਪੰਫਲੈਟ. {{cite news}}: Cite has empty unknown parameter: |dead-url= (help); zero width space character in |title= at position 13 (help)
  17. ਜੁਪਿਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ. "ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੱਠ ਵਿੱਚ ਤਪਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ ਦਰਦ". ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ. {{cite news}}: Cite has empty unknown parameter: |dead-url= (help)
  18. "ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟ ਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰੇ". Tribune Punjabi (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). 2018-08-17. Retrieved 2018-08-26.[permanent dead link]
  19. "Animal Food & Feeds". Fda.gov. Archived from the original on 22 March 2015. Retrieved 14 March 2015. {{cite web}}: Unknown parameter |dead-url= ignored (|url-status= suggested) (help)