ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ 22 ਅੱਖਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਅਬਜਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[3] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ।

ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਵਰਨਮਾਲਾ
Phoenician alphabet.svg
ਕਿਸਮ
ਜ਼ੁਬਾਨਾਂਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ
ਅਰਸਾ
ਅੰ. 1200–150 ਈ.ਪੂ.[1]
ਮਾਪੇ ਸਿਸਟਮ
ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ-ਅੱਖਰ[2]
ਔਲਾਦ ਸਿਸਟਮ
ਪਾਲੀਓ-ਹਿਬਰੂ ਲਿਪੀ
ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ
ਯੂਨਾਨੀ ਲਿਪੀ
?Libyco-Berber
?Paleohispanic scripts
ਜਾਏ ਸਿਸਟਮ
ਦੱਖਣੀ ਅਰਬੀ ਵਰਨਮਾਲਾ
ਦਿਸ਼ਾਸੱਜੇ-ਤੋਂ-ਖੱਬੇ
ISO 15924Phnx, 115
ਯੂਨੀਕੋਡ ਉਰਫ਼
Phoenician
ਯੂਨੀਕੋਡ ਰੇਂਜ
U+10900–U+1091F

ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਵਰਨਮਾਲਾ ਮਿਸਰੀ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਰਾਂ[4] ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਬਣ ਗਈ। ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਦਕਾ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਮੂੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ। ਪਾਲੀਓ-ਹਿਬਰੂ ਲਿਪੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਬੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦੀ ਪੂਰਵਜ ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ ਵੀ ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਹਿਬਰੂ ਲਿਪੀ ਵੀ ਆਰਾਮੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਲਿਪੀ (ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਲਾਤੀਨੀ, ਸਿਰਿਲਿਕ, ਅਤੇ ਕੋਪਟਿਕ ਲਿਪੀਆਂ) ਵੀ ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ।

ਇਹ ਅੱਖਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੈਨ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਈ ਦਿਖਦੀ ਹੈ। ਫੋਨੀਸ਼ੀਆਈ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਦੋ-ਦਿਸ਼ਾਈ ਹੈ।

ਅੱਖਰਸੋਧੋ

ਅੱਖਰ ਯੂਨੀਕੋਡ ਨਾਂ[5] ਅਰਥ ਧੁਨੀਮ ਹੇਠਲੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਅੱਖਰ
ਹਿਬਰੂ ਸੀਰੀਆਈ ਅਰਬੀ ਦੱਖਣੀ ਅਰਬੀ ਗੀਏਜ਼ ਯੂਨਾਨੀ ਲਾਤੀਨੀ ਸਿਰੀਲਿਕ
  𐤀 ʾālep ox (also measuring tool dividers) ʾ [ʔ] א ܐ   Αα Aa Аа
  𐤁 bēt house b [b] ב ܒ   Ββ Bb Бб, Вв
  𐤂 ਗਿਮੇਲ camel g [ɡ] ג ܓ   Γγ Cc, Gg Гг, Ґґ
  𐤃 dālet door d [d] ד ܕ د   Δδ Dd Дд
  𐤄 ਹੇ window h [h] ה ܗ ه   Εε Ee Ее, Єє, Ээ
  𐤅 ਵਾਓ hook w [w] ו ܘ   (Ϝϝ), Υυ Ff, Uu, Vv, Yy, Ww (Ѵѵ), Уу, Ўў
  𐤆 ਜ਼ਾਇਨ weapon z [z] ז ܙ , ذ   Ζζ Zz Жж, Зз
  𐤇 ḥēt wall, courtyard [ħ] ח ܚ ح, خ  ,   , Ηη Hh Ии, Йй
  𐤈 ṭēt wheel [] ט ܛ ط, ظ   Θθ (Ѳѳ)
  𐤉 yōd hand y [j] י ܝ ي   Ιι Ii, Jj Іі, Її, Јј
  𐤊 ਕਾਫ palm (of a hand) k [k] כך ܟ   Κκ Kk Кк
  𐤋 lāmed goad l [l] ל ܠ   Λλ Ll Лл
  𐤌 ਮੀਮ water m [m] מם ܡ   Μμ Mm Мм
  𐤍 ਨੂਨ snake n [n] נן ܢ   Νν Nn Нн
  𐤎 ṣāmek support s [s] ס ܣ, ܤ   Ξξ, poss. Χχ poss. Xx (Ѯѯ), poss. Хх
  𐤏 ʿayin eye ʿ [ʕ] ע ܥ ع, غ   Οο, Ωω Oo Оо
  𐤐 ਪੇ mouth p [p] פף ܦ ف   Ππ Pp Пп
  𐤑 ਸਾਦ hunt [] צץ ܨ ص, ض   , ጰ, ፀ (Ϻϻ) Цц, Чч, Џџ
  𐤒 ਕਾਫ਼ needle head q [q] ק ܩ   (Ϙϙ), poss. Φφ, Ψψ Qq (Ҁҁ)
  𐤓 ਰੇਸ਼ head r [r] ר ܪ   Ρρ Rr Рр
  𐤔 ਸ਼ੀਨ tooth š [ʃ] ש ܫ ش, س   Σσς Ss Сс, Шш, Щщ
  𐤕 ਤਾਓ mark t [t] ת ܬ ت, ث   , ፐ (?) Ττ Tt Тт
ਹੋਂਠੀ Alveolar Palatal Velar Uvular Pharyngeal Glottal
Plain Emphatic
ਨਾਸਕੀ m n
ਡੱਕਵੇਂ Voiceless p t k q ʔ
Voiced b d ɡ
Fricative Voiceless s ʃ ħ h
Voiced z ʕ
Trill r
Approximant l j w

ਨੋਟਸਸੋਧੋ

  1. Earliest attestation in the Bronze Age collapse period, classical form from about 1050 BC; gradually died out during the Hellenistic period as its evolved forms replaced it; obsolete with the destruction of Carthage in 149 BC.
  2. Himelfarb, Elizabeth J. "First Alphabet Found in Egypt", Archaeology 53, Issue 1 (Jan./Feb. 2000): 21.
  3. Fischer, Steven Roger (2004).
  4. Michael C. Howard (2012).
  5. after Fischer, Steven R. (2001). A History of Writing. London: Reaction Books. p. 126. 

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕਸੋਧੋ